نگاهی به کتاب خط سیر ما یا صراط مستقیم
نوشته الف الف
این کتاب نوعی سفرنامه، راهنما و بیان اسرار حج است. نام نویسنده در کتاب به صورت الف. الف. نوشته شده و هیچ نشان دیگری درباره نویسنده نیست. ناشر هم ندارد. من هم خیلی جستجو نکردم تا بدانم نویسنده کتاب کیست. ناشناس بودن نویسنده ورق زدن و کنجکاوی در کتاب را برایم جذاب‌تر کرد.
کتاب حاصل سفر حج نویسنده در سال 1400 قمری (۱۳۵۹ شمسی) است. اما از محتوای کتاب معلوم است که او پیش از آن هم چند بار به حج رفته است. در انتهای کتاب گزارشی از اماکن زیارتی در عتبات و شام و خراسان هم هست. کتاب ۲۵۹ صفحه دارد و تصاویری از برخی اماکن مکه و مدینه که در متن از آن سخن رفته به شکل سیاه و سفید در آن منتشر شده است.
نویسنده جاهایی از کتاب موضعی کاملا سنتی گرفته است تا از اهمیت حج و زیارت دفاع کند. او خود را پاسخ‌گوی شبهات حج و زیارت می‌داند و بخصوص در پی پاسخ به نظرات روشنفکری است. او در دفاع از حج از روشنفکرانی انتقاد می‌کند که پیشنهاد می‌دهند که پول حج باید به فقرا داده شود (ص15). او افزون بر اینکه پروژه‌های روشنفکرانه پاکدینی و نودینی و اسلام‌شناسی و تصفیه عقاید را برنامه یهود و نصارا برای اختلاف افکنی بین شیعه می‌داند (ص۱۴۳)، معیار عقلانی را برای تحلیل عبادات نادرست می‌شمارد. با این حال خودش بارها به تفسیر و ذکر اسرار و معانی اعمال حج پرداخته و گاه هم از عقل و علم یاری گرفته است چنان که در تفسیر حرکت دایره ای طواف بحث را به کمال حرکت دایره ای کشانده و به حرکت ستارگان و حتی حرکت الکترون‌ها بر گرد پروتون‌ها استناد می کند.
گزارش اماکن حرمین
از نظر گزارش مکان‌های حرمین نکات جالبی، هر چند اندک، در کتاب یافت میشود مثلا از ساختمان مدرسه تحفیظ قرآن پیش از آنکه تخریب و به صحن مسجد حرام اضافه شود دیدن کرده هر چند در آن بسته بوده است. این ساختمان را بر روی خانه حضرت خدیجه ساخته بودند که محل زندگی مشترک پیامبر و خدیجه بود. او از دیدار از قبرستان معلی در سفر سال ۱۳۷۷ یاد کرده و گفته که در سال ۱۴۰۰ درهای قبرستان بسته بوده است.
قربانی و نمایش قدرت
پاسخ نویسنده به اعتراض روشنفکران درباره قربانی (که قربانی باعث تلف شدن بی‌فایده میلیون‌ها گوسفند میشود) این است که قربانی جنبه مادی ندارد و نباید آن را با حساب مادی تفسیر کرد اما چنان که می‌بینیم خود نویسنده تفسیری مادی از این مناسک ارائه می‌کند. تفسیر او از قربانی را در کمتر منبع اسلامی می‌توان یافت. به نظر او آیین قربانی اتحاد جامعه اسلامی را به دنیای کفر و نفاق نشان داده و رعب اسلامی را به قلب آنان می‌اندازد. او از عید قربان با «عید خون» تعبیر می‌کند و میگوید ما در این روز عید خون میگیریم و نه از خون خود دریغ میکنیم و نه ازریختن خون دشمن باک و هراسی داریم. ما با ریختن این خون دست خود را خون آلود کردیم تا دشمنان دین بدانند که تا آخرین قطره خون خود از احکام و شعائر مذهبی دفاع میکنیم.
چنین تفسیری از قربانی نه تنها معقول نیست (کشتن چهارپایان زبان بسته چرا باید موجب ترس دشمن شود؟) تاجایی که من میدانم با هیچ داده دینی هم همخوان نیست. وقتی این تفسیر را با الگوی قرآنی (و سایر کتاب‌های مقدس) از قصه ابراهیم مقایسه کنیم، تندی تفسیر این جهانی (سکولار) از مناسک دینی را در آن به راحتی حس میکنیم. البته خود نویسنده هم داستان ابراهیم را ذکر کرده اما در پاسخ روشنفکران به دامن تفسیر سیاسی از قربانی افتاده است. او کههمه اعتراضات و اشکالات به عقاید و دستورات اسلامی را ساخته استعمارگران و مخصوصا یهود می‌داند (ص130) در پاسخ بر آن بر آن است که قربانی
چشم جهانیان را خیره کرده که ملیون‌ها قربانی را حجاج برای انجام فرمان خدا ذبح کرده و با کمال بی اعتنایی رها می‌کنند و به دنبال اجرای برنامه‌های بعدی می‌روند و این سر جمعیت اسلامی همه در یک روز و در یک مکان و یک دستور و با یک پدیده در هوای سوزان بیابان منا در میان آن همه خون و کثافات و گرد و غبار با حالت خسته کارد به حلقوم قربانی کشیده ... با یک ابهت و سطوت اتحاد جامعه مسلمین را به دنیای کفر و نفاق نشان داده و رعب اسلامی را به قلب آنان بیاندازد و به آنان بفهماند که ما امروز را عید خون میگیریم... ص132
به نظرم این نمونه گل درشتی است از اینکه فروکاستن دین به سیاست تا کجا ممکن است به تهی کردن آن از معنویت بیانجامد، آن هم در کلام کسی که خودش را پیرو سنت دینی و مبارز با تفسیرهای جدید و روشنفکرانه از دین می‌داند. در این تفسیر از قربانی، آن تسلیم و رضایی که در قصه ابراهیم پیامبر، در کانون فهم این مناسک قرار گرفته و در رابطه دوسویه فرد مومن و خدای خودش محدود می‌ماند، تبدیل شده به امر اجتماعی، سیاسی، به نمایش ابهت و سطوتی که قرار است در مناسبات قدرت، رعب را به دل گروهی بیاندازد، گیرم دشمنان و کفار.
بین سنت و سیاست
دیدیم که نویسنده ما در تفسیر دین به شکل سنتی یا مدرنش سرگردان است. از یک سو مخالف تفسیر عقلانی عبادات است و از سوی دیگر خود تفسیرهای عقلانی بی‌سابقه‌ای از قربانی می‌کند. او در مفهوم سیاست‌ورزی هم سرگردان است. از یک سو چنان که دیدیم قربانی کردن را نمایشی سیاسی یا به تعبیر خودش «رژه سیاسی» (ص۱۳۲) می‌داند و از سوی دیگر با برخی جزییات اسلام سیاسی مخالفت می‌کند. برای نمونه هر چند به این موضوع تصریح نمی‌کند اما با حکومت شورایی مخالف است. میگوید هر شورایی در اسلام برپا شده نتیجه‌اش به ضرر اسلام و مسلمین بوده است چون «پس از تعیین وظیفه از طرف خالق، بنده و مخلوق حق نظر ندارند». نویسنده بر آن است که «ما در اسلام شورایی سراغ نداریم در امر دین چه در اصول و عقاید و چه در فروع و احکام تشکیل شده باشد مگر به ضرر اسلام و مسلمین تمام شده» ص۵۹ یادمان بیاوریم که یکی از محورهای اسلام سیاسی معاصر، تاکید بر نزدیکی تفکر اسلامی با دموکراسی شورایی است.
این نکته هم جالب و معنا دار است که با اینکه کتاب در سال دوم بعد از انقلاب اسلامی ایران نوشته شده هیچ اشارتی به ماجرای انقلاب در آن نیست. جمله‌ای در ابتدا و پشت جلد کتاب به نستعلیق نوشته و چاپ شده است: هیچ امتی بعد از پیامبرشان اختلاف نکردند مگر اینکه اهل باطل بر اهل حق غلبه کردند. آیا در تاکید بر این جمله، طعنه‌ای هست به انقلاب اسلامی ایران؟