نقدی بر کتاب شیخیه نقطه آغازین انحراف؛ محمدحسن نجاری، انتشارات شرکت چاپ و نشر بین‌الملل و دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۵ (نقد ادبیات اخباری‌پژوهی: یادداشت یکم.)
مسئله این یادداشت نقد موضع اعتقادی نویسنده نیست؛ سخن بر سر روش و ادعاهای تاریخی است که یا از نظر تاریخی به کلی بی‌پایه‌اند یا با پیوندهای علّی تخیلی به هم دوخته شده‌اند و در نهایت، ارزش علمی بحث اخباریگری در این کتاب را به‌طور جدی مخدوش می‌کنند. در ضمن این کتاب درباره شیخی‌گری است اما ما فقط به صفحات آغازین کتاب که مرتبط به اخباریگری است می‌پردازیم.
برای اینکه با متن نوشته آشنا شوید چند خطی را نقل می کنم و سپس انتقادهایم را می نویسم:
تا پیش از عهد صوفی شیعیان ایران در دو دسته قرار میگرفتند، گروهی به ظاهر شیعه صوفیان نامیده میشدند و گروهی دیگر که به متشرعان معروف بودند... از زمان سلطنت صوفیان که تصوف رو به ضعف نهاد و تشیع با حمایت شاهان صفوی در ایران به کرسی پیروزی نشست و رونق یافت، میان علمای شیعه یگانگی برقرار شد... ولی این یگانگی و یک زبانی دوام چندانی یناورد و در اواسط حکومت صفویان ... شیعیان به دو دسته تقسیم شدند: اخباریان و اصولیان. منازعات این پیروان این دو گروه از علما... در برخی از موارد به درگیری میان پیروان و کشته شدن برخی از علما و عوام منتهی شد. ص14
در توضیح فضای حاکم بر منطقه اقامت ملا محمد امین استرآبادی باید گفت که وی کتاب فوئد المدنیه ... را در شهر مدینه نوشت که صرفا زیارتی بوده و بعد علمی نداشته است. فلذا اگر استرآبادی مباحث و استدلالات خود را در محیطی علمی و در تعامل با علمای شیعه مطرح میکرد قطعا شبهات او پیش از منتشر شدن در میان شیعیان... توسط علمای اصولی به آسانی حل میشد ص 19
عمده گرایشات اخباریگری محصول نفوذ گرایش های شیعی مناطق عربی جنوب از جمله بحرین بوده است که جزو مناطق گرم و خشک جهان محسوب میگردند و مردمان آن بیشتر تمایل به حل مشکلات خود از طریق درگیری و جنگ دارند. در مقابل بسیاری از شیعیانی که از منطقه جبل عامل به بلاد شیعه مهاجرت کرده بودند از فقیهان و اصلویان معروف به حساب می امدند. بدیهی است که معتدل بودند شرایط آب و هوایی این منطقه در معتدل نمودن مزاج مردمان آن ... موثر بوده است ص21
سستی اساس استدلال در این فرازها برای هر کسی که اطلاعات اندکی از تاریخ تشیع داشته باشد روشن است. با این حال برای اینکه مثل نویسنده کتاب به بدیهیات اکتفا نکنم توضیحاتی اضافه می‌کنم.
گرمای هوا و ظهور اخباریگری
نخستین مشکل، روایت کلان‌داستانی است که نویسنده برای «زمینه‌سازی اخباریگری در عصر صفویه» می‌سازد: تضعیف تصوف، پیروزی تشیع به پشتوانه شاهان صفوی، «یگانگی علما» و یکرنگی فضای فکری؛ سپس ناگهان «آمدن اخباریان» و افتادن اختلاف اخباری/اصولی، تا مرز زد و خورد و کشته شدن علما و عوام؛ و بعد هم کنار زدن اصولیان و تعطیلی «جرأت استفاده از عقل». مشکل اصلی این است که میان گزاره‌ها «پل‌های استنادی» وجود ندارد: نه از سازوکارهای نهادی (مدرسه، منصب، شبکه‌های فتوا و قضا)، نه از داده‌های متنی (رسائل، اجازه‌ها، مناظرات) و نه از گزارش‌های هم‌زمان که بتواند این زنجیره علّی را قابل آزمون کند گزارشی ارائه نشده است. به اضافه اینکه بسیاری از مفاهیم اصلا غیر تاریخی هستند. مثل مفهوم یکرنگی بین علمای عصر صفوی که هم از نظر تاریخی غلط است هم از نظر مفهومی اساسا بی‌معنا است. همچنین اینکه علما جرات استفاده از عقل نداشتند حرف گزافی است، اصلا اگر معنای قابل فهمی داشته باشد.
دومین مشکل، تاریخ‌نگاری کاریکاتوریِ عامل‌محور است: «اخباری و اصولی دوست بودند؛ ناگهان ملا محمدامین میان آنان اختلاف انداخت.» چنین تصویرسازی‌ای از تحولات فکری، تاریخ اندیشه را به روایت اخلاقیِ قهرمان/ضدقهرمان تقلیل می‌دهد. اختلافات درون‌فقهی معمولاً نتیجه تراکم تدریجیِ مسائل روش‌شناختی، تغییر در میدان‌های مرجعیت، و رقابت بر سر نهادهای تولید دانش و مشروعیت است؛ نه محصول تصمیم یک فرد در یک نقطه زمانی.
سومین مشکل، تکیه بر جبر اقلیمی و روان‌شناسی عامیانه به جای تحلیل تاریخی است. اینکه چون استرآبادی مدتی در مدینه زیست—و مدینه «خشک و گرم» است—پس مردمانش «بیشتر تمایل به حل مشکلات از طریق درگیری و جنگ دارند» و از این راه پیوندی میان اخباریگری و خشونت ساخته می‌شود. این حرف‌ها از جنس گزاره‌هایی است که اگر در متن علمی بیاید، باید دست‌کم با داده‌های تاریخی/جامعه‌شناختی سنگین پشتیبانی شود. افزون بر این، قیاس متقابل با جبل عامل که «اعتدال آب و هوا» را علت «حل منطقی مشکلات» معرفی می‌کند، نه «بدیهی» است و نه روش‌مند؛ بلکه یک کلیشه‌سازی اقلیمی است که جای تحلیل شبکه‌های مهاجرت علمی، مناسبات دربار صفوی با عالمان جبل عامل، و اقتصادِ منصب‌های دینی را می‌گیرد. تازه همه این‌ها بر ادعای خشونت اخباریان نسبت به اصولیان استوار شده که از نظر تاریخی درست نیست و معنای دقیقی هم نیافته است. باید از نویسنده پرسید مصداق‌های خشونت ورزی اخباریان کدام‌ها است و ادعای ارتباط خشونت با اخباریگری متکی به کدام رویداد یا واقعیت تاریخی است؟
سستی علمای اخباری و سقوط صفویه
چهارمین مشکل، اغراق‌های خطی درباره پیامدهای اخباریگری است: اینکه «تفکر و تعقل از مدارس دینی رخت بربست»، اصولیان «یک قدم هم» نتوانستند فرهنگ را تقویت کنند، و جامعه «مملوء از تعصب مذهبی و به دور از عِرق ملی» شد. این نوع مطلق‌گویی‌ها شاخصه متن انشایی است، نه پژوهش تاریخی. حتی اگر کسی اخباریگری را در مقاطعی عامل محدودسازی برخی صورت‌های استدلال بداند، از «نقد اصول فقه» تا «تعطیلی عقل در تمام علوم دینی» فاصله روش‌شناختی عظیمی وجود دارد. به‌علاوه، هر دعوی درباره وضعیت آموزشی/معرفتی باید با شواهدی از برنامه‌های درسی، گزارش‌های حلقه‌های درس، تولیدات متنی، و سیر تألیف و حاشیه‌نویسی سنجیده شود؛ نه با جملات کلی و برچسب‌زننده.
پنجمین مشکل، ناسازگاری در تحلیل سیاسی است. از یک‌سو نویسنده می‌گوید اخباریان نسبت به سیاست «سستی و بی‌مسئولیتی» داشتند و همین به تضعیف صفویان انجامید؛ از سوی دیگر می‌پذیرد که اواخر صفویه از دوره‌های اوج نفوذ علماست. اینجا دوگانه‌ای حل‌نشده باقی می‌ماند: اگر نفوذ علما افزایش یافته، چگونه هم‌زمان «بی‌تفاوتی سیاسی» تبیین اصلی است؟ و اگر مسئله، «دین‌زدگی» یا انتقال قدرت اجتماعی به نهاد دین است (چنان‌که برخی پژوهشگران طرح کرده‌اند)، ادعای نویسنده که علما در این دوران به دلیل گرایش به اخباریگری نسبت به امور سیاسی بی‌تفاوت بودند قابل قبول نیست.
در روایت این کتاب، اخباریگری نه یک جریان فکری با متن و زمینه، بلکه یک «مقصر آماده» است که هرجا سند کم می‌آوریم، با یک جمله کلی—یا با تغییرات آب و هوا—جایش را پر می‌کنیم. چنین روشی برای ردیه‌نویسی شاید کارآمد باشد، اما برای پژوهش تاریخ تشیع و تاریخ فقه، به‌سختی قابل دفاع است.