توصیف اخباری‌گری در کتاب گوبینو
توصیفی که کنت دو گوبینو در کتاب ادیان و فلسفه‌ها در آسیای مرکزی (Les Religions et les philosophies dans l’Asie centrale) از اخباری‌گری ارائه می‌دهد، از چند جهت شایسته تأمل است. او اخباری‌گری را نوعی مذهب ملی می‌داند که از طریق احادیث منسوب به امامان، عقاید و باورهای غیراسلامی را به مجموعه آموزه‌های دینی پیوند می‌زند. در عین حال، اخباریان را پیروان نوعی نگرش آسان‌گیر در زندگی معرفی می‌کند که در میان عامه مردم و مستخدمان دون‌پایه دولت طرفدارانی دارد. این تصویر با آنچه معمولاً از اخباری‌گری در تاریخ فقه شیعه شناخته می‌شود، تفاوت قابل‌توجهی دارد.
گوبینو در صفحه ۳۰ متن فرانسوی کتاب می‌نویسد:
Les Akhbarys se montrent faciles à vivre et ils comptent parmi leurs sectateurs un grand nombre d'hommes du peuple et de petits fonctionnaires; c'est à peu près l'opinion bourgeoise.
بر اساس این عبارت، اخباریان در شمار پیروان خود افراد زیادی از عامه مردم و مستخدمان دون‌پایه دولت دارند و دیدگاه آنان را می‌توان تقریباً با «عقیده بورژوایی» برابر دانست. در ترجمه فارسی کتاب، در صفحه ۲۵، این عبارت به‌گونه دیگری بازتاب یافته و از شهرنشینانی سخن گفته شده است که چنین عقیده‌ای دارند. این تفاوت ترجمه اهمیت دارد؛ زیرا «بورژوایی» و «شهرنشینی» دو مفهوم یکسان نیستند. تعبیر نخست ناظر به موقعیت اجتماعی و اقتصادی است. هرچند بورژوازی یک طبقه شهری است اما همه شهر را نمی‌توان بورژوا دانست.
نکته اصلی در این عبارت کنت دو گوبینو، توصیف اخباری‌گری به‌عنوان گرایشی آسان‌گیر در زندگی است. اخباری‌گری در تاریخ فقه شیعه معمولاً با احتیاط در استنباط احکام و تأکید بر پیروی از روایات شناخته می‌شود. اخباریان، با محدود کردن نقش عقل و اجتهاد در فهم احکام شرعی، در بسیاری از موارد بر ضرورت احتیاط در عمل دینی تأکید می‌کردند. از این منظر، انتظار می‌رود که اخباری‌گری، دست‌کم در حوزه احکام شرعی، گرایشی سخت‌گیرانه‌تر داشته باشد؛ نه اینکه به‌عنوان مذهبی آسان‌گیر در زندگی معرفی شود. در مقابل، مجتهدان اصولی با استفاده از قواعد استنباط و بررسی ادله شرعی، در برخی موارد امکان بیشتری برای تفسیر و تأویل روایات داشتند. البته این تفاوت روش‌شناختی لزوماً به معنای آسان‌گیری همیشگی اصولیان یا سخت‌گیری یکسان همه اخباریان نیست؛ مسئله این است که توصیف گوبینو با تصویری که از روش فقهی اخباریان داریم، به‌آسانی سازگار نمی‌شود.
نکته دیگر، ادعای گوبینو درباره پایگاه اجتماعی اخباری‌گری است. او از حضور شمار زیادی از عامه مردم و مستخدمان دولت در میان پیروان این جریان سخن می‌گوید و آن را با نگرش بورژوایی مرتبط می‌سازد. اما این ادعا نیز با وضعیت تاریخی تشیع در دوره مورد بحث به‌سادگی قابل تطبیق نیست. در زمان گوبینو و حتی چند دهه پیش از آن، اجتهاد اصولی به رویه غالب در حوزه‌های شیعی تبدیل شده بود و بخش مهمی از مناسبات دینی مردم بر پایه رجوع به مجتهدان و تقلید از آنان شکل می‌گرفت. بنابراین، اگر منظور گوبینو از اخباری‌گری همان جریان شناخته‌شده در تاریخ فقه شیعه باشد، ادعای او درباره برخورداری این جریان از پایگاه گسترده در میان مردم شهرنشین نیازمند شواهد و توضیحات بیشتری است.
اخباری‌گری و ملی‌گرایی
پیوند دادن اخباری‌گری با نوعی مذهب ملی نیز از دیگر نکات پرسش‌برانگیز گزارش گوبینو است. برداشت او ظاهراً بر این فرض استوار است که تأکید بر روایات امامان امکان می‌دهد باورهای بومی و ملی در قالب آموزه‌های دینی بازتعریف شوند و از اعتبار حدیث برای مشروعیت بخشیدن به آنها استفاده شود. بر اساس این تفسیر، اخباری‌گری صرفاً یک روش در فهم متون دینی نیست، بلکه می‌تواند وسیله‌ای برای وارد کردن باورهای غیراسلامی به قلمرو دین باشد. بااین‌حال، گوبینو برای این برداشت نمونه مشخصی ذکر نمی‌کند و معلوم نیست کدام عقاید یا اشخاص را در نظر داشته است. ازاین‌رو، نمی‌توان به‌روشنی تشخیص داد که این داوری بر شناخت مستقیم او از اخباریان استوار بوده یا حاصل برداشت کلی‌تر او از برخی باورها و رفتارهای مذهبی در جامعه ایران است.
در مجموع، گزارش گوبینو درباره اخباری‌گری با سه مسئله روبه‌روست: معرفی آن به‌عنوان مذهبی آسان‌گیر، نسبت دادن پایگاهی گسترده به آن در میان عامه مردم و شهرنشینان، و تفسیر آن به‌عنوان نوعی مذهب ملی که باورهای غیراسلامی را از طریق حدیث به دین پیوند می‌زند. هر سه ویژگی نیازمند بررسی انتقادی‌اند؛ به‌ویژه آنکه گوبینو نامی از اشخاص یا نمونه‌های مشخص نمی‌آورد تا بتوان برداشت او را با جریان‌های شناخته‌شده اخباری در تاریخ تشیع تطبیق داد. در نتیجه، روشن نیست که او دقیقاً کدام جریان یا گروه را با عنوان اخباری معرفی می‌کند و این پرسش باقی می‌ماند که چه مشاهداتی او را به ارائه چنین تصویری از اخباری‌گری رسانده است.